حجامت حجامت چیست و چه نقشی در طب سنتی دارد؟ حجامت اصطلاحا به روشی ازخونگیری اطلاق می شودکه جهت درمان بعضی ازبیماریها بکار می رود ودارای سابقه تاریخی هفت هزارساله می باشد. حجامت به عنوان یک سنت الهی درروایات وسیره پیامبران وائمه اطهار(ع) مطرح گردیده وجزءاحکام امضائی اسلام است ودرطب سنتی به عنوان رکن درمان به حساب می آید به زبان علمی ازحجامت به (scarification؛wetcuppinq؛bloodiettinq؛drycuppinq )تعبیر می شود که البته باتوجه به مفاهیمی که ازدیدگاه اسلام به دست می آید واژه های نامبرده کامل نیستند. روش انجام حجامت چگونه است ؟ پس ازمعاینه و اخذ شرح حال ازبیمارموضعی که برای حجامت تعیین شده است ضدعفونی گشته سپس بالیوان حجامت که بصورت یکبارمصرف ساخته شده به مدت چنددقیقه بادکش می شود بعدازایجادانبساط چندخراش سطحی ایجادمی گردد آنگاه به تناسب وضعیت جسمی ؛بالینی وعروقی بیماردرسه الی پنج مرحله ازوی خون گرفته می شود.این عملیات مجموعادرمدت حدود 20 دقیقه انجام می شود که خون گرفنه شده حداکثر به 50تا70 سی سی بالغ می گردد.درحجامت خشک مرحله خونگیری انجام نمی شود. حجامت تاچه حدجنبه علمی دارد؟ تلاش علمی برای توجیه حجامت درجهان شروع شده است وتالیفاتی نیزدراین زمینه منتشر گردیده است ((حجامت یک روش درمانی آزموده ))حاصل پژوهشی است که آقای دکتریوهان آبله درکشورآلمان انجام داده است . برخی ازمتخصصین آمریکایی نیزتحقیقاتی در زمینه حجامت منتشر ساخته اند ویکی ازکلینیک های مجهز پژوهشی پیرامون حجامت درآمریکا تاسیس گردیده ودرحال بررسی علمی روی حجامت می باشد دربرخی ازکشورهای آسیایی نیز اثردرمانی حجامت می باشد.دربرخی ازکشورهای آسیایی نیز اثرحجامت برروی بیماریهای خاص موردمطالعه قرارگرفته است وگزارش آن منتشر گردیده است . دردانشگاه شهید بهشتی هم درسالهای 71-72چندطرح پژوهشی پیرامون حجامت اجراگردیده است ازآن جمله ((مقایسه خون ورید و خون حجامت ازنظر فاکتورهای بیوشیمیایی ))؛((مقایسه مواضع حجامت بامسیرمریدیان های طب سوزنی ))؛((بررسی تاثیر حجامت بربیماریهای عصبی سردردهای میگرنی))؛به صورت پایان نامه دکتری می باشد. حجامت تاچه حدارزش درمانی دارد؟ درمنابع طب اسلام وطب سنتی حجامت به عنوان یکی ازارکان مهم درمان ذکرگردیده است وبیماری های گوناگون رادرمان می کند و به صورت اختصاصی درمنابع طب اسلامی به شکل پیشگیرانه درمان همه بیماریها شمرده شده است ودرموردبیماریهای خاص درمان تمامی بیماریهای ناشی ازغلبه خون گفته شده است .بوعلی سینااعتقادداردصفراوسودانیزازطریق حجامت قابل دفع است. آیاهمه پزشکان حجامت رابه بیماران توصیه می کنند ؟ خیر-اطلاعات پیرامون حجامت درجامعه پزشکی محدوداست .به طورکلی دردانشکده های پزشکی ایران موضوع حجامت تدریس نمی شود.فقط دربعضی ازدانشگاههای آمریکا؛انگلیس ؛آلمان ؛وچین موضوع حجامت به شکل کلاسیک تدریس می شود.طبیعی است که وقتی پزشکان ما ازویژگی های درمانی حجامت بی اطلاع هستند همه اقدام به این عمل نمی کنند.ازسوی دیگراطلاعاتی که مطرح گردیده است بسیارجدیداست وبیش ازپنج هزارسال ازعمرآن نمی گذرد.پزشکانی که درایران بااین موضوع آشناهستندبه هزارنفرنمی رسند. حجامت دردرمان چه بیماریهای بکارمی رود؟ حجامت درموردبیمارهای هایپرلیپیدمی (چربی خون بالا)؛دیابت غیروابسته به انسولین ؛دردهای عضلانی ؛سردردهای عصبی ؛ومیگرنی ؛بیماریهای پوستی شامل آکنه ؛پسوریازیس ؛آلرژی های دارویی ؛غذایی ؛فصلی ؛اعتیادبه مواد مخدر؛بیماریهای انسدادی عروق کرونر؛عوارض بعدازیائسگی (منوپوز)دردهای قاعدگی درزنان ودوشیزگان (دیسمونوره)وبرخی بیماریهای عفونی ؛هورمونی وغددکاربردارد. آیااستفاده ازفوایدحجامت تنهابرای درمان بیماریهاست ؟ بیشترین کاربرد انواع حجامت دربعدازبیماریهاست وبامکانیسم مختلفی ازجمله تنظیم سیستم ایمنی موجب پیشگیری ازبیماریها می گردد و بدین ترتیب می توان نتیجه گرفت که کاربردحجامت فقط برای درمان بیماریها نیست . حجامت نسبت به سایرروشهای درمانی متداول چه مزیتهایی دارد؟ بطورکلی حجامت یک روش درمانی بدون عوارض جانبی است واگربه صورت تخصصی ازآن استفاده شود برتری های فراونی نسبت به روشهای درمانی جاری مانند مصرف داروهای شیمیایی وجراحی دارد.مزیتهای درمان باحجامت می توان بطورخلاصه بدین شرح بیان کرد: 1-حجامت یک روش درمانی بدون عوارض جانبی است . 2-حجامت برای تمامی سنین (به جزچهارماه اول زندگی )کاربرددارد. 3-حجامت باحداقل توان فنی وتجهیزات اجرایی می تواند بیماریهای سخت ومزمن رادرمان کند. 4-حجامت هیچگونه وابستگی فنی ؛علمی وابزاری به خارج ازکشورندارد. 5-حجامت یک رفتاردرمانی سرپایی است ونیازی به تجهیزات بیمارستانی ندارد. 6-درحجامت فاکتورهای مداخله گروجودنداردویک رفتارکامل موجب درمان می شود. 7-حجامت یک دستوردینی است توان جلب تاثیرات روانی درآن بالاست وازاین طریق علاوه برافزایش سطح درمان پذیری موجب تقویت فرهنگ واعتقادات مذهبی وارتباطانسان باخدامی شود. درموردچه افرادی نبایدحجامت کرد؟ حجامت پیشگیرانه خطرافرین نیست وبه منظورپیشگیری ازبیماریها می توان هرسال حداقل درفصل بهار حجامت کردوحداقل فاصله زمانی برای حجامت ازیک ماه شروع می شود تاسن روزفاصله یعنی چهل ساله چهل روزیک بار؛پنجاه ساله وپنجاه روزیکبارو...ولی حجامت درمانی اگرتوسط افرادغیر مطلع انجام شودممکن است موجب درمان نگردیده ویااشکالاتی راپدید آورد.درموردافرادزیرنبایدحجامت کرد: 1-افرادی که باتعریف طب اسلامی وطب سنتی دچارغلبه شدیدبلغم هستند. 2-کودکان ازبدوتولدتاچهارماهگی 3-زنان باردارتا ماه چهارم بارداری 4-زنان درمدت ایام عادت ماهیانه 5-افراددارای کمبودپلاکت خون 6-افرادی که دچارفشارخون مقطعی بالاهستند(دراین افرادابتداباید بااستفاده ازحجامت گرم وخشک به طریق مخصوص فشارخون راکاهش داده وسپس اقدام به حجامت کرد) انواع حجامت دو روش حجامت وجود دارد: ۱٫حجامت خشک (فقط مکش) ۲٫حجامت تر ( ترکیب مکش و خونگیری ) در هر دو روش ابتدا ماده ای آتش زا مثل الکل،نفت،کاغذ و … را درون لیوان میگذارند/میمالند سپس آن را آتش میزنند و بلافاصله روی پوست قرار میدهند.وقتی آن را روی پوست قرار میدهند به علت کمبود اکسیژن آتش خاموش میشود و حجم هوای حفره لیوان کم میشود و همین باعث مکش پوست میشود. در روشهای جدیدتر در کنار لیوان پمپی قرار دارد که هوای درون لیوان را میکشد و باعث مکش پوست میشود. در روش حجامت تر ، علاوه بر لیوان اصلی یک لیوان دیگر در کنار شخص قرار دارد.بعد از ۱۰ دقیقه مکش، حجامت کننده با تیغهای مخصوصی خراشهایی در جای مکش ایجاد میکند و سپس لیوان دوم را میگذارد تا خون بیشتری مکش شود.بعد از حجامت تر ، جای حجامت با آنتی بیوتیک آغشته میشود و بعد بانداژ میشود.جای حجامت بعد از ۱۰ روز کاملا بهبود میابد. حامیان حجامت معتقدند ، حجامت تر باعث خروج مواد سمی از بدن میشود. حجامت خشکحجامت خشک حجامت تر که خون هم مکش میشودحجامت تر که خون هم مکش میشود مقایسۀ اهدای خون و حجامت در اهدای خون‌ حدود 450 سی سی خون تازه با سوزن از ورید گرفته می‌شود ولی در حجامت با ایجاد مکش بین دو کتف و ایجاد خراش در آن حدود 50 سی سی خون از مویرگ‌های پشت خارج می‌شود. آزمایشات نشان داده که ترکیبات خون وریدی با خون حجامت تفاوت بسیار دارد. در حجامت خون سیاه و غلیظ است که خارج می‌شود، خونی که دارای اوره، چربی و ترکیبات زائد بیشتری نسبت به خون تازۀ ورید است. برخی دیگر از فواید خاص حجامت که در اهدای خون دیده نمی‌شود به این ترتیب است: - حجامت سبب تنظیم و تقویت سیستم ایمنی بدن، سیستم هورمونی و سیستم عصبی می‌شود. -حجامت از ابتلا به بیماری‌ها پیشگیری می‌کند. ـ حجامت درمان کنندۀ 150 نوع بیماری بوده یا در بهبود و کاهش اثرات آنها مؤثر است. - انواع حجامت از بدو تولد تا آخر عمر برای بدن انسان مجاز و بلکه مفید و ضروری است. توصیه‌های قبل از حجامت 1. با شکم گرسنه و سیر حجامت نکنید. 2. دوازده ساعت قبل از حجامت سیگار نکشید. 3. یک ساعت قبل از حجامت انار یا شربت آب انار میل کنید تا از غلظت خون کاسته شود. همچین می‌توانید عسل، ماء الشعیر یا مایعات فراوان بنوشید. 4. در وقت حجامت انگشتر عقیق به دست نداشته باشید. 5. از با تجربه بودن شخصی که می خواهد شما را حجامت کند اطمینان داشته باشید. 6. قبل از انجام حجامت حتماً عینک از روی چشم برداشته شود. امام رضا ( ع ) فرمودند: «باید حجامت کردن بعد از خوردن غذا صورت گیرد، چونکه وقتی انسان سیر شد، سپس حجامت کرد، خون جمع شده و بیماری خارج می گردد و اگر با شکم گرسنه کسی حجامت کند، خون خارج می شود ولی بیماری ( در بدن ) باقی می ماند.» توصیه‌های بعد از حجامت 1. تا دوازده ساعت سیگارنکشید. 2. تا 24 ساعت ورزش یا کار سنگین نکنید. 3. تا 24 ساعت ماهی و لبنیات و غذای شور و غذاهای سرد و تند و تیز مصرف نکنید. 4. حداقل تا 12 ساعت پس از انجام حجامت جهت جلوگیری از عفونت زخم، استحمام ممنوع می باشد. 5. قبل و بعد از حجامت خوردن انار توصیه شده است. همچنین برای جبران ضعف احتمالی، نوشیدن شربتی از عسل پس از حجامت توصیه شده است. 6. تا 12 ساعت قبل و بعد از حجامت نزدیکی صورت نگیرد. 7. طی شش ساعت اول پس از حجامت خوردن شربت عسل (یک قاشق عسل+یک لیوان آب ولرم+کمی گلاب) توصیه می شود. امام رضا (ع): «سفارش مىی کنم که پس از حجامت یا فصد، آب انار را با مکیدن آن بنوشید. مکیدن آب انار خون را زنده و تن را با نشاط خواهد ساخت. پس از حجامت و فصد، از خوردن غذاهاى نمک‏ دار تا مدت 3 ساعت بپرهیزید، چون اگر این پرهیز مراعات نشود، بعید نیست که انسان به بیمارى جرب دچار شود.» امام حسن عسکری (ع) فرمودند: «پس از انجام حجامت، انار بخور، اناری شیرین؛ چرا که خون را فرو می نشاند و خون را در درون، تصفیه می کند.» آداب حجامت از آنجا که حجامت از جمله توصیه های دینی است، لذا مانند بسیاری دیگر از آداب مذهبی جهت دستیابی به نتیجه بهتر مستلزم رعایت آداب و اصولی می باشد که آن می پردازیم. *حجامت رو به قبله و به صورت چهار زانو انجام شود. *حجامت کننده و حجامت شونده با وضو باشند و حجامت را با نام خداوند آغاز کنند. * قبل از شروع حجامت حتماً آیه الکرسی تلاوت شود. *دعای شریفی که در خصوص حجامت از امام علی بن موسی الرضا (ع) وارد شده است، خوانده شود. * نگاه کردن به خون اول حجامت ـ بر طبق احادیث ـ مستحب و باعث روشنی و جلای چشم می شود. *ذکر صلوات به هنگام حجامت فراموش نشود. *در صورت امکان حجامت در روزها و زمان های توصیه شده انجام شود. * پزشک و بیمار هر دو به این نکته توجه داشته باشند که پزشک و عمل حجامت هر دو تنها وسیله ای برای شفای بیماری است. مسلماً شفای هر بیماری تنها به خواست و اراده خداوند متعالی انجام پذیر می باشد *بعد از انجام حجامت به فرد حجامت شونده تبریک گفته شود. امام رضا علیه السلام براى حجامت دعاى خاصى ذکر فرموده ‏اند. این مطلب اهمیت همراهى درمان روحى و دعا درمانى با درمان ‏هاى جسمى در طب اسلامى را اثبات می کند. متن دعا چنین است: وقتى خواستى حجامت کنى، چهار زانو جلوى حجّام بنشین و بگو: «اَعوذ بِالّلهِ الکَریم فى حِجامَتى مِنَ العَین فِى الدَّم وَ مِن کُلّ سوءِ وَ الاَعلالِ وَ الاَسقام وَ الاَوجاع وَ الاَمراض وَ اَسئَلُکَ العافِیةَ وَ المُعافاة وَ الشِّفاءِ مِن کُلّ داء.» یعنى: « در حجامت خود به خداوند کریم پناه می ‏برم از خونریزى و از هر ناراحتی، علت، سختى‏ و درد و مرضی و (خداوندا) از تو عافیت و اسباب عافیت و شفاى هر بیمارى‏ را طلب می کنم.» بنا بر فتاوی مراجع تقلید، نماز خواندن پس از حجامت بلا مانع است ونیاز به شستشو وحمام رفتن ندارد. سن مناسب برای انجام حجامت در طب سنتی، برخی حکما ـ از قبیل بوعلی سینا و جرجانی ـ حجامت را از 2 تا 60 سالگی تجویز نموده اند. اما در طب اسلامی شروع حجامت جهت پیشگیری، از چهار ماهگی تجویز شده است. در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) که در کتب گوناگون ـ از جمله استبصار جلد 1 صفحه 84 ـ وارد شده است، ایشان به حجامت نقره در اطفال بالای چهار ماه به فاصله هر ماه یکبار توصیه نموده اند و آثار فراوانی برای آن ذکر نموده اند. این فواصل برای پیشگیری از بیماری ها توسط حجامت می باشد و فواصل مناسب جهت حجامت فرد بیمار باید توسط پزشک معالج تجویز شود. حضرت امام رضا (ع) در رساله ذهبیه حجامت را در بالغین متناسب با سن تجویز نموده اند. مثلاً حجامت برای فرد 40 ساله هر 40 روز یک مرتبه و برای فرد 60 ساله هر 60 روز یک بار تجویز شده است. خواص درمانی حجامت پیامبر خدا (ص) فرمودند: «اگر در چیزی شفا باشد، در تیغ حجام و در خوردن عسل است.» امام صادق (ع) فرمودند: «بهترین چیزی که با آن به مداوا می پردازید، حجامت کردن، دوا را بر بینی ریختن، حمام نمودن و حقنه کردن ( وارد کردن داروی مایع از طریق رکتوم ) است.» از جمله خواص درمانی اثبات شده وتجربه شده حجامت 1- برطرف کردن انسداد عروق وپیشگیری از سکته های مغزی وقلبی 2- تنظیم ترکیبات خون، کاهش چربی وکلسترول، تری گلیسرید وقند خون و رفع غلظت خون 3- درمان سردردهای شدید مانند میگرن وسینوزیت، آرامش اعصاب، افزایش هوش وحافظه، قوت بینایی وجلای چشم 4- درمان ناراحتی های پوست وخارش بدن، جوش، کهیر، لک و پیس صورت وآلرژی ها 5- درمان آسم، تنگی نفس، واریس، رماتیسم، دیسک کمر، آرتروز و بسته شدن دریچه قلب 6- تقویت و واکسینه بدن در مقابل سرماخوردگی و ویروس های بیماری های مختلف و مسمومیت ها 7- درمان ریزش موی سر وهمچنین تقویت رشد موها 8- بهبود در اندام های بدن، رفع قولنج، بی حالی، کسلی، سنگینی بدن، اسپاسم عضلات، بهبود بیماری های زنان و... حضرت علی (ع) فرمودند: «همانا حجامت بدن را سالم و عقل را استوار می نماید.» به تجربه ثابت شده است که حجامت در اطفال و کودکان موجب افزایش رشد قد و وزن، رفع لاغری، بی اشتهایی، ضعف، تقویت سیستم ایمنی و دفاعی و بالاخره کاهش اختلالات رفتاری و بی قراری و پرخاشگری در ایشان می شود. در کتب طب سنتی، جهت درمان زردی ( یرقان فیزیولوژیک ) چند خراش کوچک سطحی در لبه و پشت لاله گوش نوزاد تجویز شده است. در گذشته حجامت نقش واکسیناسیون فعلی را برای کودکان داشته است و مقاومت آنها در برابر بیماری ها توسط حجامت زیاد می شده است. مثلاً رازی در کتاب « الجدری و الحصبه » از حجامت جهت واکسیناسیون افراد زیر 14 سال در برابر آبله نام برده است. عده ای نیز معتقدند حجامت در سنین بلوغ موجب کاهش پرخاشگری و سایر عوارض بلوغ می شود .