موسیقی مقامی سیستان و بلوچستان

موسیقی در بلوچستان بخش جدایی ناپذیر زندگی مردم بلوچ است . از تولد تا مرگ، از اندوه تا شادی و درمان بیماری های جسمی و روانی و ...
نفوذ و تاثیر متقابل فرهنگ های بلوچی و هندی باعث شده است که طی چند قرن اخیر موسیقی بلوچی ازتاثیرات موسیقی هندی دور نماند . علت این تاثیر پذیری را شاید بتوان در انزوا و دور افتادگی بلوچستان، فقدان راه های ارتباطی و نیز عدم توجه دولت مرکزی به این منطقه و مجاورت آن با پاکستان جست و جو کرد . طی سالیان دراز بلوچستان بیش از آنکه زیر نفوذ فرهنگی ایران قرار داشته باشد، با جلوه های مادی و معنوی فرهنگ هند مواجه بوده است.
همچنین با توجه به کوچ های مداوم قوم بلوچ و اسکان در مناطق بغایت متفاوت در طول تاریخ، موسیقی بلوچی از تاثیرات فرهنگی مناطق مختلف دور نمانده است . با وجود این، مردم بلوچ توانسته اند بخش مهمی از فر هنگ اصیل و پویای خود را کماکان حفظ کنند.
موسیقی بلوچی در انواع مختلف وجود دارد که هر کدام به بخشی از زندگی بلوچ مربوط می شود:
-1 سپت(صفت)
به معنی ستایش و تمجید است . آهنگی است که از بدو تولد نوزاد به مدت 14 شبانه روز توسط زنان و به شکل گروهی خوانده می شود . هدف آن سرگرم کردن زائو است . در اجرای سپت مهارت در خواندن ملاک اصلی نیست . در متن اشعار از خدا و رسول و بزرگان دین ستایش شده، سلامتی نوزاد و زائو آرزو می شود.
-2 وزبت
« سپت » این آهنگ نیز مربوط به پس از زایمان است که باز توسط زن ها و به شکل گروهی خوانده می شود . در وزبت بر خلاف مهارت در خواندن لازم است.
-3 شَپتاگی
آهنگ شپتاگی نیز به بعد از زایمان زائو مربوط است و توسط بستگان زائو خوانده می شود . این مراسم بسته به استطاعت خانواده از 6 تا 14 شب و گاه تا 40 شب برگزار می شود.
در هیچ کدام از این مراسم سازی شرکت ندارد . اما گاه از دهل یا دایره استفاده می شود .آوا شپتاگی معمولا به شکل دسته جمعی و میان دو گروه از خوانندگان متناوباً تعویض می شود.
-4 لارو شَشِگانی
لارو از جمله ترانه هایی است که به مراسم عروسی مربوط است، اما لارو ششگانی به شب ششم تولد نوزاد مربوط است که مراسم نامگذاری و ختنه سوران نوزاد نیز در همین شب انجام می گیرد.
-5 لیلو
لیلو همان لالایی است که آهنگی کشیده و ملایم دارد. متن لیلو برای دختر یا پسر متفاوت است.
-6 سوت (صوت)
صوت عبارت از آهنگ های شادی است که با آواز خوانده می شوند .محتوای آهنگ های صورت شامل مسا یل عاشقانه و زیبایی های طبیعت است . صوت معمولا با همراهی تعدادی ساز اجرا می شود .ترانه های صوت بسیار متنوع است . شاید بتوان گفت که در صوت متن بیش از موسیقی اهمیت دارد. آهنگ های صوت اغلب ریتمیک است.
یعنی خوا ننده اشعار حماسی و تاریخی حقیرتر محسوب می شود . « پهلوان » می گویند که نسبت به « صوتی » ، به خواننده صوت در مجالس عروسی و ختنه سوران و نامزدی و ... شرکت می کند و این مراسم معمولا با رقص و پایکوبی همراه است. « صوتی »
-7 نازینک
نازینک به ترانه های 6 شب اول مراسم عروسی اطلاق می شود .متن اشعار نازینک برای عروس و داماد مت فاوت است .نازینک از به معنی ستایش کردن مشتق شده است. Nazenag کلمه نازینگ
-8 لارو
لارو به آخرین روز مراسم عروسی مربوط است، روز هفتم که داماد را برای استحمام می برند . این آهنگ هم چنین در روز ششم زایمان نیز اجرا می شود که به آن لارو ششگانی گویند.
-9 هالو
هالو نیز هنگام استحمام داماد خوانده می شود . این موسیقی فقط به مراسم عروسی مربوط است و در هیچ زمان دیگری اجرا نمی شود .به غیر از آهنگ هایی که به مراسم مختلف عروسی، ختنه سوری، زایمان و ... مربوط است، در بلوچستان با انواع دیگری از موسیقی نیز مواجه می شویم که عبارتند از:
-10 شَئر
شعر، شئر آوازی است که متن آن را داستان های حماسی، عشقی، وقایع تاریخی، رویدادهای اجتماعی، پند و اندرز و ... تشکیل می دهد و در واقع نوعی داستانسرایی همراه با موسیقی است . شائر به کسی اطلاق می شودکه شئر را با ساز و آواز اجرا کند و نه به کسی که شع ر را می سراید . در بلوچستان به سراینده شعر شَرء پِر بندوک گفته می شود . شائری که به درجه کمال برسد، به معنی شجاع و دلاور و تواناست و « پهلو » . است « وان » و « پهلو » ترکیبی از دو کلمه « پهلوان » . می گویند « پهلوان » آن به معنی خواننده است (وانگ در زبان بلو چی به معنی خواندن است ).بنابراین،پهلوان یعنی خواننده یا ارائه دهنده شجاعت « وان »
ها و دلاوری ها.
در بلوچستان را شاید بشود با عاشق های آذربایجان، بخشی های ترکمن صحرا و شمال خراسان « پهلوان » جایگاه و کارکرد مقایسه کرد . پهلوان های بلوچ در گذشته نه تنها راوی واقعیات تا ریخی، حماسی و عشقی بوده اند، بلکه گاه در خود رویدادها نیز تاثیر می گذاشتند . شئر معمولا در مجالس بزرگ یا محافل خوانین و گاه در عروسی ها ارائه می شود . سازهای همراهی کننده شئر سرود و تمبورک است. پهلوان خود تمبورک می نوازد. حضور هر ساز دیگری در این موسیقی، از اصالت به دور است.
شئر در سه شکل اجرائی مختلف اجرا می شود:
حالت اول دپگال است . در این شکل، خواننده با زبان محاوره به بیان داستان می پردازد . در این مرحله پهلوان دیگر تمبورک نمی نوازد، اما گفتار او توسط همکارانش، به آرامی همراهی می شود.
حالت دوم سازینک نام دارد که موسیقی ریتمیک است. پهلوان تمبورک را به صدا در می آورد و هم می نوازد و هم می خواند.
حالت یا شکل سوم الحان نام دارد و آن زمانی است که پهلوان مضامین اندوهگین را می خواند . در این شکل، آواز توام با صداهای کشیده و موسیقی دارای متر آزاد است . در اجرای شئر دو تمبورک (که یکی را پهلوان می نوازد ) و یک سرود (قیچک)شرکت دارند.
-11 زهیروک
قیچک) و امروزه گاه با ) « سرود » زهیروک موسیقی بیان غم ها، هجران ها و غریبی هاست . زهیروک در قدیم همیشه با نواخته می شود . زهیروک متر آزاد دارد و دارای انواع و اقسام مختلف اس ت. زهیروک هم با ساز، هم با آواز و هم تواما « بینجو » اجرا می شود. اجرای زهیروک با نَل (نِی) نیز رایج است.
زهیروک بدواً فقط توسط زنان و حین کار روزانه خوانده می شد که این نحوه امروزه متداول نیست . امروزه اغلب زهیروک توسط خوانندگان مرد و به همراهی سرود، نل یا بینجو اجرا می شود.
-12 لیکو
لیکو به آهنگ هایی گفته می شود که درمناطق سرحدی مانند زاهدان، خاش، میرجاوه و سیستان خوانده می شود .لیکو مترادف زهیروک است، اما از نرمش و ملایمت بیش تری برخوردار است. لیکو نیز دارای متر آزاد است.
اصولا برخی از خصایص متفاوت ملودی در سرحد زمی ن نسبت به سایر نقاط بلوچستان موجب شده است که موسیقی این منطقه متمایز شود.
-13 کردی
مضمون اشعار کردی نیز مانند زهیروک و لیکو مبین تالمات ناشی از هجران و فراق است . این آواز بیش تر در ا یرانشهر و بمپور رایج است . عنوان این آهنگ احتمالا تعلق آن را به شاخه ای از اکراد بلوچستان مشخص می کند که بیشتر در اطراف کوه تفتان سکونت دارند. آواز کردی نیز دارای متر آزاد است.
-14 موتک
موتک یا مودگ مخصوص مرثیه و مراسم عزاداری و ترحیم است و در حقیقت نوعی ع زاداری است . موتک همان مویه فارسی است. این آواز توسط زنان و به شکل گروهی و بدون همراهی ساز اجرا می شده است . این نحوه اجرا امروزه کم تر مشاهده می شود. از میان سازها تنها سرود (قیچک) است که قادر است با نوای محزون خود آن را اجرا کند. موتک نیز دارای متر آزاد است.
-15 اَمبا
امبا ویژه ماهیگیران است و به شکل گروهی خوانده می شود و متن آن در بر گیرنده مراحل مختلف صید است . اجرای امبا به شکل سوال و جواب میان تکخوان (ناخدا) و گروه صیادان است.
موسیقی درمانی در بلوچستان شامل مراسم گوات، دمال و مالد (پیرپتر) است.
-16 گوات
معنی تحت الفظی گوات، باد یا هوا است . گواتی به بیماری گفته می شود که گوات درجسم او حلول کرده، تعادل روحی، روانی و جسمی او را بر هم زده است.
بیماری گوات در بلوچستان نوعی بیماری روانی است که پیش تر در زنان بروز می کند . مردم بلوچ به وجود ارواح مرموز و پلیدی معتقدند که در جسم افراد حلول کرده، امراض مختلف را موجب می شوند.
اعتقاد به وجود امراض مرموز و پلید، نه تنها در بلوچستان، که در کل مناطق ساحلی جنوب کشور وجود دارد و از تنوع فراوانی نیز برخوردار است . هر یک از گوات ها یا ارواح مرموز به علت چگونگی تاثیرشان بر شخ ص، تحت عناوین به خصوصی گروه بندی می شوند .تمایز آنها نه فقط تحت عناوین به خصوص، که بر اساس مذکر یا مونث بودنشان، کافر یا مسلمان بودن و ... نیز مشخص می شود.تنها موسیقی است که قادر است ارواح مرموز و پلید را از وجود بیمار طرد کند.
رقص و تحرکات یکنواخت بدن در مراسم گوات بخش جدایی ناپذیر این مراسم است . تکرار مداوم یک فیگور یا موتیف در موسیقی موجب تحرکات یکنواخت جسمانی می شود که بیمار را در جهت محدودیت خود آگاهی سوق می دهد و محدودیت خودآگاهی می تواند تا حدود خلسه به اوج خود برسد و در نهایت، فرد را به مرحله ناخودآگاه سوق دهد.
این مراسم توسط گواتیء مات یا مادر گوات رهبری می شود .از آنجا که بیماری گوات بیش تر به زنان معطوف است، رهبری گوات نیز به عهده زن است . وظیفه گواتیء مات تشخیص وجود گوات در بیمار و تعیین درجه حدت یا بهبودی گوات طی مراحل مختلف است.
مخصوصی اجرا می شود . مقام های گواتی، مختلف است و هر کدام برای مرحله خاصی از نظر « مقام گواتی » ، برای هر گوات شدت و ضعف بیماری است . واکنش بیمار در مقابل هر یک از این مقام هاست ک باعث تکرار مداوم آن آهنگ در طول مراسم می شود.
متن آوازهای گوات در درجه اول حاوی مدح لعل شهباز قلن در و شیخ عبدالقادر گیلانی است . این مراسم از سه تا هفت شب و هر شب از یک تا چهار ساعت بسته به نوع بیماری می تواند ادامه یابد.
اگر بیمار در پایان مرحله نهایی بهبود نیافت، مرگ او حتمی است...
-17 دمال
دمال نیز در مردان بلوچ همان جنبه اعتقادی حلول ارواح مرموز و پلید را در جسم دارد که گوات در زنان بلوچ داست . رهبر دمال را خلیفه گویند.این مراسم نیز با موسیقی و تحرکات شدید جسمانی و دعا ونیایش همراه است.
در گوات و دمال تقریب از کلیه سازهای بلوچی به خصوص سرود، تمبورک و دهلک استفاده می شود.
-18 مالِد
را می توان از جهاتی شبیه مراسم خانقاه قادریه کردستان دانست . این مراسم بیشتر در Pir e pattar مراسم مالد یا پیر پتر مناطق ساحلی بلوچستان رایج است . در این مراسم تنها از سما (دف) استفاده می شود . گاه عنوان سما به کل مراسم مالد نیز
اتلاق می شود . تحرکات جسمانی و انجام اعمال خارق ا لعاده در این مراسم همانند مراسم خانقاه قادریه در کردستان است . به کسانی که دست به اعماق خارق العاده می زنند، مستان می گویند . از مراسم مالد نیز گاه برای درمان بیماری های روانی استفاده می شود.
رقص
در بلوچستان رقص های متفاوتی از قبیل دوچاپی، سه چاپی، لُتکی، کوپگو و ... وجود دارد.
موسیقی این رقص ها بخش مهمی از مراسم عروسی را در بر می گیرد . به غیر از رقص های ذکر شده، در بلوچستان با مراسمی مواجه می شویم که لیوا نام دارد که بیشتر در مناطق ساحلی بلوچستان رایج است . لیوا بیشتر به یکنوع رقص دسته جمعی سواحل افریقا شباه ت دارد تا به مراسم و رقص های بلوچی . این مراسم به جشن ها و مراسم اشد مربوط است و توسط سورنا، دهل لیوا و یک دهل کوچک تر دیگر، اجرا می شود . از دهل لیوا تنها در این مراسم استفاده می شود . آهنگ های لیوا متنوع و متفاوت است. مراسم لیوا ابتدا با ریتمی ملایم شروع می شود و موسیقی سیستان و بلوچستان، یادگاری از ادوار مختلف تاریخی است که فرهنگ و تمدن ایران باستان را در این گوشه از سرزمین، تداعی می کند. طنین موسیقی سنتی و مذهبی سیستان و بلوچستان از شمال گرفته تا جنوب، یادآور خاطره های خوش و تلخی است که برگرفته از احساسات پاک و دلنشین مردم غیور و مرزدار کشورمان در این منطقه از ایران است.

موسیقی سیستان و بلوچستان، یادگاری از ادوار مختلف تاریخی است که فرهنگ و تمدن ایران باستان را در این گوشه از سرزمین، تداعی می کند. طنین موسیقی سنتی و مذهبی سیستان و بلوچستان از شمال گرفته تا جنوب، یادآور خاطره های خوش و تلخی است که برگرفته از احساسات پاک و دلنشین مردم غیور و مرزدار کشورمان در این منطقه از ایران است.
موسیقی مقامی بلوچستان در میان تمام موسیقی هایی که در نواحی مختلف ایران وجود دارند از ماهیت و کیفیت ویژه ای برخوردار است. تنوع ملودیک و ریتمیک آثار و نوازندگان صاحب نام و وجود سازهای با بافت و ساخت متفاوت با سازهای دیگر مناطق ایران جلوه ای خاص به موسیقی این خطه از کشورمان داده است.
موسیقی بلوچستان به علت همجوار بودن با کشور پاکستان تحت نفوذ و تاثیر متقابل فرهنگ های بلوچی و هنری قرار گرفته و باعث شده که طی چند قرن اخیر از تاثیرات موسیقی هنری دور نماند و در اجرای ترانه ها و نواهای موسیقی محلی مان نوازندگان بلو£ با ادوات موسیقی خود تاثیرات این اختلاط هنری را عینا به گوش ما برسانند.
مقام های موسیقی در بلوچستان شامل:
۱) مقام سرگوری که صدای بم دارد
۲) مقام زیر کنکی که صدای زیر دارد
۳) مقام رباب رباب که به وسیله ای به نام رباب نواخته می شود.
موسیقی در بلوچستان انواع مختلفی دارد: نعت و غزل که همان موسیقی عرفانی بلوچستان است و سازهای به کار رفته در این موسیقی، رباب و تنبورک می باشد. صوت و نازیک، با ترانه و آواز همراه است. آهنگ های صوت متنوع نیست و یکنواختی آشکاری در آن مشاهده می شود اما ترانه های صوت کاملا متفاوت می باشد. در آهنگ های نازیک تنوع زیادی دیده می شود که در مراسم عروسی نواخته می شود. موسیقی حماسی و پهلوانی، وقایع تاریخی و حماسی بلوچستان را بیان می کند و در مجالس بزرگان توسط پهلوانان و همراهانش اجرا می شود. موسیقی درمانی که به این موسیقی به اصطلاح گواتی می گویند که برای درمان بیماری های روحی به کار می رود. موسیقی سپت، این نوع موسیقی توسط زیورآلات زنان نواخته می شود.
هر چند تلفیق موسیقی بلوچستان با مراسم و سنن قومی باعث شده که تا این حدحفظ شود اما با پهنای گسترده ای که دارد تقسیمات فراوان و نام ها و واژه های بسیاری پدید آورده و همانند موسیقی سایر اقوام ایرانی نشانه های زیادی از فرهنگ اصیل ایرانی و باورهای اسلامی دارد.
ترانه های عامیانه بلوچستان در مراسمات و اعیاد، جایگاه ویژه ای دارد که در مراسمات عروسی و ختنه سوران و بویژه اعیاد خوانده می شود.
۱) سپت (صفت) به معنای پرستش و تمجید آهنگی که هنگام تولد نوزاد به مدت۱۴ روز زنان آن منطقه به صورت دسته جمعی این ترانه را می خوانند. موضوع متن این اشعار، خدا، رسول و بزرگان دین می باشد.
۲) وربت پس از زایمان به صورت گروهی توسط زنان خوانده می شود.
۳) شپتاکی اجرای این ترانه پس از وضع حمل توسط بستگان خوانده می شود، معمولا دسته جمعی و میان دو گروه از خوانندگان متناوبا به صورت سوال و جواب تعویض می گردد.
۴) لار و ششگانی در شب ششم تولد نوزاد خوانده می شود.
۵) لیلو در حقیقت همان لالایی است با آهنگی کشیده و ملایم
۶) سوت (صوت) آهنگ های شاد همراه با ترانه هایی در مورد زیبایی های طبیعت می باشد.
۷) نازیک به معنی ستایش است برای شش شب مراسم عروسی اجرا می شود.
۸) لارو و هالو در آخرین روز مراسم عروسی اجرا می گردد
۹) شعر آوازی است که متن آن داستان های حماسی، عشقی، وقایع تاریخی، رویدادهای اجتماعی و پند و اندرز است و در واقع نوعی داستان سرایی همراه با اجرای موسیقی است.
۱۰) زهیرک در قدیم در هنگام کار روزانه توسط زنان خوانده می شده است.
۱۱) موتک یا مودک ویژه مرثیه و مراسم عزاداری وترحیم است
۱۲) امبا ویژه ماهیگیران است و به شکل گروهی خوانده می شود
۱۳) گواتی، گواتی نوعی بیماری روحی است بیشتر در زنان مشاهده می شود که با اجرای ترانه گواتی این بیماری از بین می رود.
۱۴) دمال
۱۵) مالد یا پیرپتر از دیگر ترانه هاست.
همچنین در موسیقی بلوچستان سازهای منحصر به فردی استفاده می شود از جمله آلات زهی؛ این ساز اساسا سازی محلی است و در نواحی خراسان وسیستان و بلوچستان نواخته می شود. آلات ضربی؛ دهل و دایره از سازهای ضربی هستند. قیچک؛ یکه تاز میدان بلوچی است. این ساز شبیه به کمانچه بوده با این تفاوت که کاسه ای به بزرگی کاسه تار و دسته ای کوتاه دارد. رباب؛ این سازدرنوع موسیقی عرفانی از ابزار اصلی به شمار می رود و نواختن این ساز در مراسم مولودی و موسیقی عرفانی در منطقه بلوچستان مخصوصا در منطقه پیرآباد قدمتی۷۰۰ ساله دارد. تنبورک؛ این ساز شباهت زیادی به سه تار دارد. در نوع موسیقی حماسی، تنبورک نواز را پهلوان و در موسیقی عرفانی و صوت، تنبورک نواز به تنبورکی مشهور است. سرنا؛ مخصوص مراسمات عروسی است. دهل بزرگ؛ همراه با سرنا بوده و بدنه آن چوبی است. تیمبوک دهلک دهل مگرمان دهل بزرگ لیوا سیمرغ بنجو دونلی (ساز محلی بمپور) طشت وکوزه و دوکر از دیگر سازهای بلوچستان است.
همچنین موسیقی سیستان بر گرفته از حکمت معنوی ومولود فرهنگ اصیل این دیار و دارای قدمتی کهن است. در موسیقی سازی انواع سازهای محلی از جمله قیچک نی دایره سرنا و ساز و دهل استفاده می گردد که توسط هنرمندان بومی در خور منطقه ساخته می شد و در کنار موسیقی آوازی و مقامی که بر گرفته از احساسات مردم است و ردیف ها و آوازها به صورت دوبیتی ها رباعی ها و لالایی ها به مناسبت های مختلف اجرا می گردد.
آیین ها و مراسمات بسیاری در بین مردم سیستان رواج دارد، از جمله مراسم حشر که آیین کهن لایروبی بستر رودخانه هیرمند است و در حال حاضر نیز این عمل در سیستان انجام می گیرد. در این مراسم هیچ سازی شرکت ندارد به جزصدای افرادی که در حین انجام کار ترانه هایی را با خود زمزمه می کنند. مراسم جشن گندم؛ برگزاری جشن به مناسبت برداشت گندم و شکرگزاری برگزار می شود. آیین های مذهبی؛ اعیاد و مراسم سحرخوانی و رمضان و مراسم عزاداری در ماه محرم. آیین های ملی؛ جشن عید نوروز و سیزده به در که مردم به زیارت کوه خواجه می روند.
موسیقی مذهبی در سیستان شامل سحر خوانی به همراه ساز کوبی آوازهای نیمه رمضان اجرا می شود.

/ 0 نظر / 64 بازدید