شهر سوخته؛تمدنی دیرینه در کویر سیستان

شهر سوخته؛تمدنی دیرینه در کویر سیستان

خراسان - مورخ دوشنبه 1387/11/07 شماره انتشار 17188

 

علی اکبر رهدار:شهر سوخته، اثری بسیار ماندگار از تمدنی دیرینه در دل کویر سیستان و بلوچستان است که یافته های علمی و تاریخی آن از ارزش و اعتبار بسیار بالایی برخوردار است. یافته های این شهر قدیمی حکایت از وجود یک تمدن دیرین اما بسیار پیشرفته در این منطقه از کشور دارد.

در همین راستا سرپرست گروه باستان شناسی شهر سوخته و دهانه غلامان سیستان گفت: یافته های علمی و نتایج تحقیقات گروه های باستان شناسی در خصوص سفال های رنگارنگ کشف شده در این شهر در قالب کتابی مدون انتشار یافت.سید«منصور سیدسجادی» افزود: همه سفال های رنگارنگ و زیبای کشف شده در این یادمان تاریخی از قبور زنان مدفون شده، به دست آمده است.این کتاب به قلم خانم دکتر «لوردانا موگاورو» که رساله دکترایش در رابطه با سفال های شهر سوخته بوده نگاشته شده است.به هر شکل شهر سوخته طی یک صد سال اخیر همواره زیر نظر باستان شناسان ایرانی و خارجی تحت کاوش های مختلف باستان شناسی قرار داشته است و در این مدت، آثار بسیار ارزشمندی از این منطقه تاریخی کشف شده است.از ویژگی های منحصر به فرد این منطقه این است که آثار تاریخی به دست آمده از شهر سوخته زابل با بیش از ۵ هزار سال قدمت، همچنان بدون تخریب باقی مانده است.

انحراف رودخانه هیرمند از مسیر اولیه و انباشته شدن ماسه و بالا آمدن نمک به قشر سطحی زمین در اثر گرما از دلایل اصلی ماندگاری آثار تاریخی شهر سوخته است.این شهر که در ۵۵ کیلومتری جنوب زابل در بخش شیب آب این شهرستان و در کنار محور زابل-زاهدان قرار دارد ١۵٢ هکتار از زمین های دشت سیستان را شامل می شود که اهمیت آن نه تنها در دیرینگی که در ماندگاری آن است.این شهر در ٣ هزار و ٢٠٠ سال قبل از میلاد، پایتخت منطقه سیستان بوده است و مهم ترین مرکز شهرنشینی دنیای شرق آن روز محسوب می شد.براساس گزارش سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، نخستین کاوش علمی در این منطقه در سال ١٩١۶ میلادی توسط شخصی به نام «اورال آشتین» آلمانی صورت گرفت و پس از آن، مطالعات دقیق و حفاری در شهر سوخته به مدت ٣٢ سال توسط باستان شناسی از کشور ایتالیا انجام شد.جمعیت این شهر در این دوره حدود پنج هزار نفر تخمین زده شده است و سفال گران این شهر برای ساخت سفال، از چرخ سفال گری با دور تند استفاده می کردند. کاوش های باستان شناسان در قبرستان این منطقه نشان داده است که مردم آن زمان، اجساد خود را با کفن دفن می کردند و با گذاشتن اجسام و ظروف مختلف و مواد خوراکی همراه مردگان به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشتند.

مجزا بودن قبرستان از شهر و کشف لوله های سفالی دفع فاضلاب در محدوده آن، نشان از ترویج فرهنگ شهرنشینی در شهر سوخته دارد، همچنین تنوع اشیای پیکره های کوچک و ظروف به دست آمده مانند کوزه، کاسه، سنگ چخماق، قلاب ماهی گیری، میخ، سوزن، سوهان، مته، درفش، پیکره های گلی و چوبی و سنگی حاکی از وجود اقشار مختلف مردم و رونق صنایع متنوع در شهر سوخته است.شهر سوخته از قسمت های بنای یادمان، گورستان، منطقه بزرگ مرکزی، مسکونی شرقی و قسمت صنعتی تشکیل شده است. کشف گونه های گیاهی و استخوان گونه های مختلف حیواناتی چون گاو و گوسفند، ماهی و انواع پرندگان، گواه رونق کشاورزی و دام پروری، صید و صیادی و شکار در شهر سوخته است. کشف مهره ها و اثر مهره ها نیز حکایت از پیشرفت تجارت بازرگانی و قانون های مدنی و حقوقی در این شهر باستانی دارد.براساس گزارش روابط عمومی سازمان میراث فرهنگی کشور اولین جراحی مغز در شهر سوخته انجام شده است.

این جمجمه متعلق به دختری ١٣ تا ١۴ ساله است که دچار بیماری «هیدروسفالی» بوده و پزشکان برای رفع فشار داخل جمجمه با انجام عمل جراحی و برداشتن بخشی از استخوان پارتیال راست، وی را برای مدت محدودی درمان کرده اند و شواهد موجود، بیانگر این نکته است که بیمار مذکور حداقل برای مدت ۶ ماه پس از عمل جراحی در قید حیات بوده است. از سوی دیگر قدیمی ترین پارچه فلات ایران از گور یک کودک در شهر سوخته کشف شد. کشف این پارچه ظریف قدیمی بیانگر قدمت ۴هزار و ٧٠٠ ساله صنعت پارچه بافی در ایران است. این پارچه منشاء گیاهی داشته و در فصل دوم کاوش شهر سوخته در سال ١٣٧٧ پیدا شده است. براساس اعلام سرپرست هیئت کاوش در فصل دوم کاوش ۴ میلیارد ماده فرهنگی در شهر سوخته وجود دارد.

گورستان این شهر ٢۵ هکتار بوده و حدود ٢۵تا ۴٠ هزار قبر را در خود جای داده است.مطالعات انسان شناسی روی شواهد موجود در گورهای «شهر سوخته»، بیانگر بلوغ اجتماعی زنان و حضور آنان در عرصه اقتصادی و اجتماعی هزاره سوم پیش از میلاد است.پس از گذشت حدود ١٩ سال از انجام آخرین پژوهش های میدانی، کارشناسان سازمان میراث فرهنگی کشور کار بررسی و پژوهش مجدد را در سال ١٣٧۶ به سرپرستی دکتر منصور سجادی آغاز کردند که تاکنون ١٢ فصل کاوش انجام شده است. در هر فصل از کاوش، آثار ارزشمندی کشف می شود و پایگاه دائمی پژوهشی شهر سوخته در فاصله ۵ کیلومتری این منطقه باستانی ایجاد شده است.در چهارمین فصل کاوش این منطقه باستانی، قدیمی ترین اثر «معرق کاری مسطح» متعلق به ۵ هزار سال پیش کشف شد. این نمونه منحصر به فرد شامل دو شانه با دسته هلالی شکل و دارای دندانه های بسیار ظریفی است که روی دسته آن ها در هر دو طرف، آثار معرق کاری مشاهده می شود. طرح معرق به صورت نقوش کنگره ای شکل است که مشابه آن در کاوش های دوم و سوم روی سفال های کشف شده از شهر سوخته مشاهده شده است.

در کاوش های بعدی شهر سوخته، اولین چشم مصنوعی دنیا، اولین پویانمایی دنیا (به شکل بزی روی جام که با چرخش آن حرکت بز دیده می شود) و همچنین اولین سطح مدرج یا خط کش کشف شده است.درباره چگونگی و ناپدید شدن شهر، نظرات متفاوتی وجود دارد. دکتر «سجادی»، قابل قبول ترین نظر درباره ترک نهایی شهر را، خشکی و جابه جایی دلتای رودخانه هیرمند و بستر آن می داند که ظاهرا مردم را به دنبال آب جابه جا کرده است

/ 0 نظر / 20 بازدید